Bỏ qua tới nội dung
LSLab

Điện trở suất và điện trở khác nhau thế nào?

  • Khởi động
  • Bài viết
  • Từ 10 tuổi
  • 6 phút đọc
Ba thanh đồng khác chiều dài và độ dày đặt song song trên bàn sáng.

Điện trở suất là tính chất của vật liệu ở điều kiện xác định, không phụ thuộc hình dạng hay kích thước trong mô hình dây đồng nhất. Điện trở của một vật cụ thể phụ thuộc cả vật liệu lẫn hình học: dây càng dài, điện trở càng lớn; tiết diện càng lớn, điện trở càng nhỏ.

Mục lục
Vật liệu, chiều dài và tiết diện là ba thứ cần nhìn vào một vật dẫn.
  • Vật liệu (ô mẫu)
  • Chiều dài
  • Tiết diện (mặt cắt)

Bạn sẽ học được gì

Cần biết trước

Không cần kiến thức trước. Chỉ cần biết rằng dòng điện là các điện tích chuyển động, và dây điện càng dài hay càng mảnh thì càng khó cho điện đi qua.

Điện trở suất khác điện trở ở chỗ nào?

Điện trở suất thuộc về vật liệu, còn điện trở thuộc về một vật cụ thể. Điện trở suất là một tính chất nội tại của vật liệu, không phụ thuộc vào hình dạng hay kích thước. Còn điện trở của một vật phụ thuộc vào hình dạng của nó và vật liệu cấu tạo nên nó.

Điện trở của một đoạn vật liệu dẫn điện cũng phụ thuộc vào kích thước của nó và vào tính chất nội tại gọi là điện trở suất.

Hãy nghĩ tới bột mì. Chất lượng bột là tính chất của bột, giống điện trở suất. Một ổ bánh to hay nhỏ, dài hay ngắn thì tùy hình dạng, giống điện trở. Cùng một loại bột có thể làm ra ổ bánh khác nhau.

Thanh vàng là điện trở: ngắn và to thì thấp, dài và mảnh thì cao nhất.
  • Ba thanh cùng vật liệu, khác hình
  • Điện trở (thanh vàng)

Vật liệu quyết định điện trở suất thế nào?

Vật liệu quyết định xem có bao nhiêu điện tích tự do chạy được. Các vật liệu khác nhau cản trở dòng điện tích khác nhau. Chất dẫn điện có điện trở suất nhỏ nhất, chất cách điện lớn nhất, còn chất bán dẫn ở mức trung gian.

Lý do nằm ở các điện tích. Chất dẫn điện có mật độ điện tích tự do khác nhau nhưng lớn. Trong chất cách điện, phần lớn điện tích bị giữ vào nguyên tử và không tự do di chuyển. Chất bán dẫn có những tính chất khiến số điện tích tự do phụ thuộc mạnh vào loại và lượng tạp chất trong nó. Nhờ tính chất này người ta chỉnh được chất bán dẫn cho các linh kiện điện tử.

Dẫn điện nhiều điện tích tự do, bán dẫn ít hơn và tùy tạp chất, cách điện gần như không có.
  • Chất dẫn điện: nhiều điện tích tự do
  • Chất bán dẫn: ít hơn, phụ thuộc tạp chất
  • Chất cách điện: điện tích bị giữ

Hình học quyết định điện trở thế nào?

Dây càng dài điện trở càng lớn, dây càng to điện trở càng nhỏ. Điện trở của một đoạn vật liệu tỷ lệ thuận với chiều dài và tỷ lệ nghịch với tiết diện của nó.

Hãy nhìn chiều dài trước. Hình trụ càng dài thì các điện tích càng va chạm nhiều hơn với nguyên tử của nó. Tăng chiều dài vật liệu làm điện trở tăng theo tỷ lệ tuyến tính.

Rồi tới tiết diện. Đường kính hình trụ càng lớn thì nó dẫn được càng nhiều dòng điện, nên tăng tiết diện làm điện trở giảm theo tỷ lệ với mức tăng tiết diện. Sức cản của hình trụ đối với dòng điện tương tự sức cản của một ống đối với dòng chất lỏng: ống dài thì cản nhiều, ống rộng thì chảy được nhiều.

Trong một thí nghiệm với hai dây nichrome cùng chiều dài nhưng khác đường kính, điện trở của hai dây tỷ lệ nghịch với tiết diện của chúng.

Dây dài và mảnh cản dòng điện nhiều, dây ngắn và to cản ít.
  • Dài và mảnh: điện trở lớn, ít dòng
  • Ngắn và to: điện trở nhỏ, nhiều dòng

Nhiệt độ có làm đổi điện trở suất không?

Có, và đổi theo hai hướng tùy loại vật liệu. Điện trở suất của chất dẫn điện tăng khi nhiệt độ tăng, vì ở nhiệt độ cao các nguyên tử dao động nhanh hơn và trên khoảng cách lớn hơn, nên electron chạy trong kim loại va chạm nhiều hơn.

Với các chất bán dẫn trong bảng số liệu của giáo trình OpenStax College Physics, điện trở suất giảm khi nhiệt độ tăng. Chúng dẫn điện tốt hơn ở nhiệt độ cao vì dao động nhiệt tăng làm tăng số điện tích tự do có thể mang dòng điện.

Khi nhiệt độ tăng, điện trở suất của kim loại tăng còn của chất bán dẫn trong nguồn giảm.
  • Chất dẫn điện (kim loại): đi lên
  • Chất bán dẫn: đi xuống

Ví dụ trong đời sống

Hãy so hai sợi dây đồng giả định cùng chất liệu. Sợi thứ nhất ngắn và to, sợi thứ hai dài và mảnh. Nếu cùng nhiệt độ và trạng thái vật liệu, điện trở suất của hai sợi như nhau, nhưng điện trở thì khác: sợi dài mảnh cản điện nhiều hơn. Đây là lý do dây nối dài hoặc rất mảnh làm điện đi khó hơn. Đây là mô hình minh họa, không phải số đo thật của một sợi dây cụ thể.

Hiểu lầm thường gặp

Điện trở suất phụ thuộc vào chiều dài dây. Điện trở suất là tính chất nội tại của vật liệu, không phụ thuộc vào hình dạng hay kích thước. Chiều dài chỉ làm đổi điện trở.

Điện trở và điện trở suất là một. Điện trở là của một vật cụ thể, còn điện trở suất là của vật liệu.

Nhiệt độ làm mọi vật liệu cản điện nhiều hơn. Với chất dẫn điện thì đúng, còn với các chất bán dẫn trong bảng số liệu của giáo trình OpenStax, điện trở suất giảm khi nhiệt độ tăng.

Câu hỏi thường gặp

Điện trở suất của một dây có đổi khi cắt ngắn dây không?

Nếu nhiệt độ và trạng thái vật liệu không đổi thì không. Trong mô hình dây đồng nhất, cắt ngắn chỉ làm điện trở giảm.

Vì sao dây to ít cản điện hơn dây mảnh?

Vì đường kính lớn hơn thì dẫn được nhiều dòng điện hơn, nên điện trở giảm theo tỷ lệ với tiết diện tăng.

Vì sao chất bán dẫn nằm giữa chất dẫn điện và chất cách điện?

Vì chúng có điện trở suất ở mức trung gian, và số điện tích tự do phụ thuộc mạnh vào loại và lượng tạp chất.

Tóm tắt

Thuật ngữ trong bài

Tên tiếng Việt, tên tiếng Anh và nghĩa dùng trong bài. Di chuột, chạm hoặc dùng phím Tab tới từ có gạch chân chấm để xem giải thích ngay khi đọc.

điện trở suấtresistivity
Tính chất nội tại của vật liệu cho biết nó cản trở dòng điện đến mức nào, không phụ thuộc hình dạng.
điện trởresistance
Mức cản trở dòng điện của một vật cụ thể, phụ thuộc cả vật liệu và hình dạng.
tiết diệncross-sectional area
Diện tích mặt cắt ngang của dây hay thanh, tức phần mà dòng điện đi qua.
chất dẫn điệnconductor
Vật liệu có điện trở suất nhỏ và nhiều điện tích tự do.
chất cách điệninsulator
Vật liệu có điện trở suất lớn, trong đó phần lớn điện tích bị giữ vào nguyên tử.
chất bán dẫnsemiconductor
Vật liệu có điện trở suất trung gian, số điện tích tự do phụ thuộc mạnh vào tạp chất.

Bài này chưa được đánh dấu là đã xem

Thấy nội dung sai hoặc chưa an toàn?

Báo cho quản trị viên qua email. Thư có sẵn tên bài và đường dẫn.

Báo lỗi bài này
Xem tất cả bài của chủ đề

Nguồn

Các nguồn này viết cho người đọc lớn hơn. Nếu thấy khó, hãy đọc cùng người lớn.