Bỏ qua tới nội dung
LSLab

Nhiệt độ thay đổi hạt tải trong bán dẫn thế nào?

  • Khởi động
  • Bài viết
  • Từ 10 tuổi
  • 6 phút đọc
Tấm wafer silicon đặt trên bệ đo, được các đầu dò của thiết bị phòng thí nghiệm chạm vào.

Nhiệt độ ảnh hưởng mạnh tới số hạt tải trong chất bán dẫn thuần như silicon. Trong mô hình bán dẫn thuần, ở độ không tuyệt đối vùng dẫn trống. Khi vật liệu ấm lên, nhiệt đẩy một số electron lên vùng dẫn và để lại lỗ trống phía sau. Electron và lỗ trống đều mang điện, nên dòng điện trong chất bán dẫn thuần rất nhạy với nhiệt độ.

Mục lục
Các chấm biểu diễn electron liên kết. Một electron được kích thích thành hạt tải tự do, để lại lỗ trống; đây là sơ đồ quy ước, không phải electron thoát khỏi vật liệu.
  • Mô hình mạng tinh thể và electron liên kết
  • Lỗ trống: ô chỉ còn vòng rỗng
  • Electron tự do ngoài lưới
  • Chiều electron rời đi

Bạn sẽ học được gì

Cần biết trước

Chỉ cần biết electron là hạt rất nhỏ mang điện. Không cần kiến thức nào khác.

Hạt tải là gì, và lỗ trống từ đâu ra?

Hạt tải là hạt mang điện chạy trong vật liệu và tạo nên dòng điện. Trong chất bán dẫn có hai loại: electron và lỗ trống.

Hãy nhìn một tinh thể silicon. Hình trong bài dùng chấm tại các liên kết để minh họa electron liên kết, không có nghĩa electron thật đứng yên tại một điểm. Ở bất kỳ nhiệt độ nào trên độ không tuyệt đối, vẫn có một xác suất hữu hạn để một electron bị bứt khỏi vị trí đó. Chỗ vừa bị bỏ lại là một chỗ thiếu electron, gọi là lỗ trống.

Khi có điện áp, cả electron lẫn lỗ trống đều góp vào dòng điện nhỏ. Lỗ trống không phải một hạt đi thật. Các electron khác nhảy sang lấp chỗ trống, và nhìn tổng thể thì lỗ trống như đang trôi theo chiều ngược với electron tự do.

Nhiệt làm gì với hạt tải?

Nhiệt có thể đưa electron từ vùng hóa trị lên vùng dẫn, nơi chúng tham gia dẫn điện. Vùng hóa trị là dải năng lượng của các electron còn gắn với nguyên tử. Vùng dẫn là dải năng lượng cao hơn, nơi electron tham gia dẫn điện.

Trong mô hình bán dẫn thuần, ở độ không tuyệt đối vùng dẫn không có electron nào dù còn nhiều trạng thái trống. Ở nhiệt độ cao, vùng dẫn có một số lượng electron dẫn hữu hạn. Số lượng ấy tăng nhanh khi nóng lên: trong một phép tính minh họa, số electron dẫn trong silicon tăng gấp đôi khi nhiệt độ tăng khoảng 8 độ, còn trong germanium là khoảng 13 độ.

Bởi vậy dòng điện trong chất bán dẫn thuần rất nhạy với nhiệt độ. Hơi nóng thêm một chút là đã có thêm hạt tải, dòng điện đổi theo.

Khi nóng lên, một số electron từ khối dưới nhảy lên khối trên và để lại vòng rỗng.
  • Vùng hóa trị (khối dưới)
  • Vùng dẫn (khối trên)
  • Electron đã lên vùng dẫn
  • Lỗ trống ở vùng hóa trị

Vì sao chất bán dẫn khác chất cách điện và kim loại?

Khác nhau ở độ rộng của vùng cấm, là khoảng trống năng lượng giữa vùng hóa trị và vùng dẫn. Có ba trường hợp.

Với chất cách điện, nhiệt thường không đủ để đưa electron qua khe lớn. Với kim loại, vùng dẫn đã sẵn có electron. Chất bán dẫn nằm ở giữa, nên nhiệt tạo được hạt tải và nhiệt độ có vai trò rõ rệt.

Vùng cấm cũng cho thấy vì sao hai chất bán dẫn khác nhau lại phản ứng khác nhau. Vì vùng cấm rộng hơn, ở cùng một nhiệt độ silicon có ít electron dẫn hơn germanium.

Khoảng cách giữa hai khối thu hẹp dần từ cặp trái sang cặp phải, đến khi chồng lên nhau.
  • Vùng dẫn ở ba vật liệu (khối trên)
  • Vùng hóa trị ở ba vật liệu (khối dưới)
  • Vùng cấm: mũi tên hai đầu, dài rồi ngắn
  • Chỗ chồng lên nhau ở cặp phải

Pha tạp có liên quan gì đến nhiệt độ?

Pha tạp là cách khác để tăng hạt tải: thay đổi thành phần vật liệu thay vì chỉ tăng nhiệt độ. Người ta thêm một ít nguyên tử lạ vào tinh thể. Tạp chất có năm electron hóa trị cho thêm electron tự do và làm tăng mạnh độ dẫn, còn tạp chất có ba electron hóa trị tạo ra lỗ trống. Chỉ một tỉ lệ nhỏ chất pha tạp cũng đủ làm độ dẫn tăng rất nhiều.

Kích thích nhiệt và pha tạp là hai cơ chế cung cấp hạt tải, nhưng không phải danh sách đầy đủ cho mọi linh kiện. Hình dưới minh họa vai trò của tạp chất ở điều kiện có hạt tải tự do, không ngụ ý pha tạp loại bỏ ảnh hưởng của nhiệt độ.

Tạp chất có thể cung cấp electron hoặc tạo lỗ trống. Hình minh họa các hạt tải ở điều kiện có thể tham gia dẫn điện.
  • Nguyên tử thông thường và electron liên kết
  • Nguyên tử tạp chất (ô vàng)
  • Electron thừa tự do (bên trái)
  • Lỗ trống do tạp chất (bên phải)

Ví dụ trong đời sống

Hãy nghĩ đến một sân chơi có hàng rào thấp. Bọn trẻ ngồi yên trong sân là electron ở vùng hóa trị. Hôm trời mát, ít bạn trèo ra ngoài. Hôm nóng và náo nhiệt, vài bạn trèo qua hàng rào và chạy khắp bãi cỏ bên kia, để lại những chỗ trống trong sân. Càng nhộn nhịp thì càng nhiều bạn ra ngoài. Đây chỉ là ví dụ minh họa, electron thật không có chân để trèo.

Hiểu lầm thường gặp

Lỗ trống là một hạt có thật chạy trong vật liệu. Đó là chỗ thiếu electron. Các electron khác nhảy vào lấp chỗ ấy nên trông như lỗ trống đi ngược chiều.

Chất bán dẫn dẫn điện tốt hơn khi lạnh, giống nhiều kim loại. Ở độ không tuyệt đối vùng dẫn của chất bán dẫn thuần không có electron nào. Nóng lên mới có hạt tải.

Silicon và germanium có cùng số hạt tải ở cùng nhiệt độ. Vùng cấm của hai chất khác nhau, nên số electron dẫn cũng khác.

Câu hỏi thường gặp

Nhiệt độ cao có làm chất bán dẫn dẫn điện nhiều hơn không?

Với mô hình bán dẫn thuần đang xét, nhiệt làm tăng số electron dẫn và lỗ trống. Không thể dùng riêng số hạt tải để kết luận dòng điện của mọi linh kiện pha tạp. Trong một phép tính minh họa, số electron dẫn trong silicon tăng gấp đôi khi nhiệt độ tăng khoảng 8 độ.

Vì sao kim loại không cần nhiệt để dẫn điện?

Trong mô hình vùng năng lượng được dùng ở đây, kim loại có các vùng chồng lên nhau, nên có sẵn electron tham gia dẫn điện.

Lỗ trống và electron khác nhau thế nào?

Electron là hạt mang điện. Lỗ trống là chỗ thiếu electron, nhưng khi có điện áp nó cũng góp vào dòng điện.

Tóm tắt

Thuật ngữ trong bài

Tên tiếng Việt, tên tiếng Anh và nghĩa dùng trong bài. Di chuột, chạm hoặc dùng phím Tab tới từ có gạch chân chấm để xem giải thích ngay khi đọc.

hạt tảicharge carrier
Hạt mang điện chạy trong vật liệu và tạo nên dòng điện; trong chất bán dẫn đó là electron và lỗ trống.
electron
Hạt rất nhỏ mang điện âm; electron bị bứt khỏi vị trí của nó có thể chạy tự do trong chất bán dẫn.
lỗ trốnghole
Chỗ thiếu một electron trong mạng tinh thể; khi có điện áp, nó cũng góp vào dòng điện.
vùng dẫnconduction band
Dải năng lượng cao nơi electron chạy tự do và tham gia dẫn điện.
vùng hóa trịvalence band
Dải năng lượng của các electron còn gắn với nguyên tử.
vùng cấmband gap
Khoảng trống năng lượng giữa vùng hóa trị và vùng dẫn.
pha tạpdoping
Thêm một lượng nhỏ nguyên tử lạ vào tinh thể để có thêm electron tự do hoặc lỗ trống.
chất bán dẫnsemiconductor
Vật liệu có vùng cấm đủ nhỏ để nhiệt đưa được electron lên vùng dẫn.
độ không tuyệt đốiabsolute zero
Nhiệt độ thấp nhất có thể có; ở đó vùng dẫn của chất bán dẫn thuần không có electron nào.

Bài này chưa được đánh dấu là đã xem

Thấy nội dung sai hoặc chưa an toàn?

Báo cho quản trị viên qua email. Thư có sẵn tên bài và đường dẫn.

Báo lỗi bài này
Xem tất cả bài của chủ đề

Nguồn

Các nguồn này viết cho người đọc lớn hơn. Nếu thấy khó, hãy đọc cùng người lớn.