Bỏ qua tới nội dung
LSLab

Vì sao một hệ năng lượng cần cân bằng cung và cầu?

  • Khởi động
  • Bài viết
  • Từ 10 tuổi
  • 6 phút đọc
Trạm biến áp và các tủ thiết bị điện phía trước; phía xa có hàng tấm quang điện và turbine gió.

Điện không dễ cất trữ với lượng lớn, nên lượng điện phát ra phải khớp với lượng điện đang dùng, gần như từng giây. Khi hai bên lệch nhau, tần số lưới thay đổi và có thể mất điện. Mỗi vùng có một đơn vị theo dõi nhu cầu và điều chỉnh nguồn phát để giữ cân bằng.

Mục lục
Cung điện và cầu điện được đặt lên hai đĩa cân: lưới ổn định khi hai đĩa ngang nhau.
  • Đĩa trái: nhà máy điện, tức cung
  • Đĩa phải: ngôi nhà, tức cầu
  • Thanh cân nằm ngang: cung và cầu khớp nhau
  • Trụ cân đỡ cả hai đĩa

Bạn sẽ học được gì

  • Giải thích cân bằng cung và cầu trong một hệ điện nghĩa là gì.
  • Nêu vì sao điện phải khớp từng giây và điều gì xảy ra khi lệch.
  • Kể được cách tần số báo hiệu lưới đang lệch và ai điều chỉnh để kéo lại.

Cần biết trước

Không cần kiến thức trước. Chỉ cần biết điện được tạo ra ở nhà máy và truyền tới nhà dân qua dây dẫn.

Cân bằng cung và cầu nghĩa là gì?

Là giữ công suất đưa vào và lấy ra khỏi lưới khớp nhau, tính cả tổn thất truyền tải và phần lưu trữ đang sạc hoặc xả. Việc vận hành hằng ngày của hệ thống điện trong từng vùng do các đơn vị gọi là balancing authority (đơn vị cân bằng điện) đảm nhiệm, và họ bảo đảm nguồn cấp điện luôn khớp với nhu cầu.

Cung là điện các nhà máy phát ra. Cầu là điện mọi thiết bị trong vùng đang dùng: đèn, tủ lạnh, máy lạnh, nhà máy. Cầu đổi liên tục theo giờ giấc và thời tiết, nên cung phải đổi theo.

Mũi tên chỉ điện từ nhà máy tới nhà; thùng gạch chéo nhắc rằng dây dẫn không tự tích trữ phần dư. Hệ lưu trữ riêng vẫn có thể tham gia cân bằng.
  • Nhà máy điện
  • Hai ngôi nhà đang dùng điện
  • Mũi tên: điện đi từ nhà máy tới nhà
  • Bồn chứa bị gạch chéo: không có kho lớn ở giữa

Vì sao điện phải khớp từng giây?

Vì bản thân dây dẫn không phải kho chứa để tự hấp thụ mọi chênh lệch cung cầu. Điện không dễ hoặc không hiệu quả để cất trữ với lượng lớn, nên trong một lưới điện, lượng điện phát ra và lượng điện tiêu thụ phải khớp sát nhau mọi lúc.

Cụ thể hơn, cung và cầu phải được khớp nhau từng giây.

Hậu quả khi lệch rất rõ. Nếu cung và cầu điện lệch nhau, mất điện cục bộ hoặc trên diện rộng có thể xảy ra. Vì vậy việc giữ cân bằng không chờ được đến cuối ngày.

Bóng sáng biểu thị vận hành cân bằng; bập bênh nghiêng và bóng tối minh họa nguy cơ mất điện khi mất cân bằng đủ lớn. Không phải mọi độ lệch đều gây mất điện.
  • Đèn sáng: cung và cầu cân bằng
  • Cân nghiêng: cung và cầu lệch nhau
  • Đèn tối: mất điện

Tần số nói lên điều gì?

Tần số là chiếc kim cho biết lưới đang cân bằng hay lệch. Tần số của lưới điện phải giữ không đổi: ở Mỹ là 60 hertz, một số nước khác dùng 50 hertz.

Có thể hình dung tần số như mực nước trong bồn tắm. Vòi nước là cung, lỗ thoát là cầu. Nếu cung lớn hơn cầu thì tần số tăng lên. Nếu cầu vượt cung thì tần số của hệ thống giảm xuống.

Người vận hành chỉ cần nhìn tần số lệch khỏi mức chuẩn là biết cung và cầu không còn khớp, rồi cho nhà máy phát thêm hoặc bớt.

Mực nước bồn tắm minh họa tần số: cung lớn hơn cầu thì mực dâng, cầu vượt cung thì mực tụt.
  • Bồn trái: nước dâng, tần số tăng
  • Bồn phải: nước tụt, tần số giảm
  • Vòi nước: cung
  • Ống thoát: cầu

Ai giữ cân bằng, và bằng cách nào?

Các đơn vị cân bằng điện làm việc này. Một balancing authority bảo đảm, theo thời gian thực, rằng cung và cầu của hệ thống điện được cân bằng sát nhau.

Cách thứ nhất là điều chỉnh nguồn phát. Ở California, điện chạy khí tự nhiên giúp cân bằng những dao động của nhu cầu theo chu kỳ phát điện mặt trời hằng ngày, và khi sản lượng điện mặt trời giảm thì các nhà máy chạy khí thường phải tăng công suất đáng kể. Vào một ngày hè điển hình ở đó (trung bình tháng Bảy và tháng Tám năm 2020), sản lượng điện chạy khí là 10 GW ở giờ kết thúc lúc trưa và 22 GW ở giờ kết thúc lúc 7 giờ tối.

Lưu trữ cũng giúp giữ cân bằng. Các hệ như pin và thủy điện tích năng có thể nhận năng lượng khi sạc rồi cấp lại điện khi cần. Sạc là thêm nhu cầu, xả là thêm nguồn cấp: vì vậy lưu trữ tham gia cân bằng chứ không xóa yêu cầu cân bằng.

Một cách khác là điều chỉnh phía người dùng. Việc làm việc với khách hàng để cân đối lượng điện họ dùng với nguồn điện sẵn có gọi là đáp ứng phụ tải (demand response).

Ví dụ trong đời sống

Hãy hình dung một bồn nước có mực nước chuẩn cần giữ ổn định. Vòi chảy vào bao nhiêu thì lỗ thoát phải rút ra đúng bấy nhiêu, nếu không bồn tràn hoặc cạn. Người trông bồn nhìn mực nước: thấy dâng thì vặn vòi nhỏ lại, thấy tụt thì vặn lớn lên. Người vận hành lưới điện làm tương tự, chỉ khác là "mực nước" của họ là tần số. Đây là ví dụ giả định để dễ hình dung, không phải sơ đồ của một lưới cụ thể.

Hiểu lầm thường gặp

Cứ phát thật nhiều điện thì lưới càng an toàn. Phát dư cũng là lệch. Khi cung lớn hơn cầu thì tần số tăng lên, tức lưới vẫn chưa cân bằng.

Điện dư cứ cất vào kho rồi dùng sau. Có thể dùng hệ lưu trữ được thiết kế riêng, nhưng sạc và xả vẫn phải được phối hợp với nguồn phát và nhu cầu theo thời gian thực.

Chỉ nhà máy mới phải thay đổi để giữ cân bằng. Người dùng cũng có phần: đáp ứng phụ tải là điều chỉnh lượng điện dùng cho khớp nguồn sẵn có.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao điện phải cân bằng cung cầu liên tục?

Vì điện không dễ cất trữ với lượng lớn, nên lượng phát và lượng dùng phải khớp sát nhau mọi lúc. Nếu lệch, mất điện cục bộ hoặc trên diện rộng có thể xảy ra.

Điều gì xảy ra với tần số khi nhu cầu vượt nguồn cung?

Tần số của hệ thống giảm xuống. Ngược lại, nếu cung lớn hơn cầu thì tần số tăng lên.

Tần số lưới điện là bao nhiêu?

Ở Mỹ là 60 hertz, một số nước khác dùng 50 hertz.

Ai chịu trách nhiệm giữ cân bằng cung cầu?

Các đơn vị cân bằng điện (balancing authority) trong từng vùng, làm việc đó theo thời gian thực.

Tóm tắt

  • Cân bằng là phối hợp nguồn phát, nhu cầu và phần lưu trữ đang sạc hoặc xả theo thời gian thực.
  • Nguồn vượt nhu cầu làm tần số tăng; nhu cầu vượt nguồn làm tần số giảm.
  • Người vận hành điều chỉnh nguồn, lưu trữ và phụ tải để giữ lưới ổn định.

Thuật ngữ trong bài

Tên tiếng Việt, tên tiếng Anh và nghĩa dùng trong bài. Di chuột, chạm hoặc dùng phím Tab tới từ có gạch chân chấm để xem giải thích ngay khi đọc.

lưới điệnpower grid
Mạng dây dẫn và thiết bị nối các nhà máy điện với nơi dùng điện.
tần sốfrequency
Số lần mỗi giây dòng điện đổi chiều; ở lưới điện, tần số cho biết cung và cầu đang cân bằng hay lệch.
đơn vị cân bằng điệnbalancing authority
Đơn vị điều hành hằng ngày hệ thống điện trong một vùng, bảo đảm cung điện khớp với nhu cầu.
đáp ứng phụ tảidemand response
Cách làm việc với khách hàng để cân đối lượng điện họ dùng với nguồn điện sẵn có.

Bài này chưa được đánh dấu là đã xem

Thấy nội dung sai hoặc chưa an toàn?

Báo cho quản trị viên qua email. Thư có sẵn tên bài và đường dẫn.

Báo lỗi bài này
Xem tất cả bài của chủ đề

Nguồn

Các nguồn này viết cho người đọc lớn hơn. Nếu thấy khó, hãy đọc cùng người lớn.