Vật liệu chuyển pha lưu trữ nhiệt ra sao?
- Trung cấp
- Bài viết
- Từ 16 tuổi
- 7 phút đọc

Vật liệu chuyển pha (PCM) là vật liệu lưu trữ và giải phóng một lượng nhiệt lớn khi nó đổi pha, chẳng hạn từ rắn sang lỏng, trong lúc nhiệt độ gần như đứng yên. Lượng nhiệt đó gọi là nhiệt ẩn. Đặt trong tường hay sàn gác mái, PCM làm dịu nhiệt đi vào phòng, miễn là điểm nóng chảy của nó được chọn đúng.
Mục lục
- Hai trục của đồ thị (nhiệt thêm vào và nhiệt độ)
- Hai đoạn dốc (chưa chuyển pha, nhiệt hiển)
- Đoạn nằm ngang (đang chuyển pha, nhiệt ẩn)
- Hai điểm bắt đầu và kết thúc chuyển pha
- Lượng nhiệt ẩn hấp thụ (thanh dưới đoạn ngang)
Bạn sẽ học được gì
- Giải thích nhiệt ẩn khác nhiệt hiển ở chỗ nào, kèm số liệu so sánh.
- Nói được vì sao điểm nóng chảy của PCM phải gần nhiệt độ đặt của căn phòng.
- So sánh parafin với muối ngậm nước và kể ra các giới hạn của PCM.
Cần biết trước
Nên biết nhiệt độ là gì và rằng thêm nhiệt thường làm vật nóng lên. Các khái niệm còn lại được giải thích trong bài.
Nhiệt ẩn là gì, và vì sao nó lưu được nhiều nhiệt đến vậy?
Nhiệt ẩn là nhiệt trao đổi khi vật liệu đổi pha mà không đổi nhiệt độ. Nhiệt gắn với một đơn vị khối lượng vật liệu trong quá trình chuyển pha là nhiệt ẩn của vật liệu. Trong lúc chuyển pha, nhiệt độ của vật liệu giữ không đổi, và quá trình này trao đổi lượng nhiệt lớn ở nhiệt độ không đổi, hai đặc tính hấp dẫn cho sưởi, làm mát và ổn định nhiệt độ.
Nhiệt hiển thì ngược lại: đó là nhiệt làm nhiệt độ thay đổi mà vật liệu không đổi pha. Hãy so hai con số. Nhiệt ẩn của việc tan băng thành nước là 330 kJ/kg, trong khi muốn đổi nhiệt độ của nước 10 K chỉ cần 42 kJ/kg nhiệt hiển. Cặp số này cho tỉ lệ 330/42, tức khoảng 7,9 lần. Mức chênh giữa nhiệt ẩn và nhiệt hiển có thể đạt một đến hai bậc độ lớn trong một số trường hợp.
Đó là lý do PCM lưu trữ và giải phóng một lượng nhiệt lớn nhờ khả năng chứa nhiệt ẩn cao. Đồ thị nhiệt độ theo lượng nhiệt thêm vào có một đoạn nằm ngang: nhiệt vẫn vào, nhiệt độ thì đứng yên.
- Tường không có PCM (bên trái, hai mũi tên đỏ cùng dày)
- Tường có lớp PCM (bên phải, mũi tên ra rất mảnh)
- Đường ngăn hai tường (nét đứt)
Chọn điểm nóng chảy thế nào để PCM làm việc trong công trình?
Điểm nóng chảy nên gần nhiệt độ mà căn phòng được đặt. Nên thiết kế nhiệt độ chuyển pha của PCM càng gần nhiệt độ đặt của không gian bên trong càng tốt. Lý do là PCM chỉ hấp thụ và nhả lượng nhiệt lớn quanh điểm chuyển pha của chính nó; nếu căn phòng không bao giờ chạm tới nhiệt độ đó thì lượng nhiệt ẩn không được dùng.
Một mô hình số cho lớp cách nhiệt sàn gác mái đưa ra các con số sau. Khi nhiệt độ nóng chảy của PCM chỉ lệch 2 °C so với nhiệt độ đặt của không gian trong, lượng nhiệt xâm nhập mỗi ngày qua sàn gác mái được tiết kiệm khoảng 35% đến 70%. Khi chênh lệch tăng lên 7 °C, lượng tiết kiệm chỉ còn khoảng 8% đến 10%. Đây là kết quả của một mô hình với các giả định riêng, không phải mức tiết kiệm đảm bảo cho mọi nhà.
Có những loại PCM nào, và khác nhau ra sao?
Hai nhóm quen thuộc nhất trong công trình là parafin và muối ngậm nước.
Parafin là PCM được dùng nhiều nhất trong công trình, vì không độc, dồi dào và dễ bọc vi nang. Với parafin, nhiệt độ nóng chảy và enthalpy chuyển pha tăng theo chiều dài mạch carbon, nên có thể chọn loại có điểm nóng chảy hợp với nhu cầu.
Muối ngậm nước là lựa chọn thay thế. Chúng không độc, không cháy, ít ăn mòn và dẫn nhiệt tốt hơn PCM hữu cơ, và nóng chảy trong khoảng 5 đến 130 °C, phù hợp cho công trình.
| Parafin | Muối ngậm nước | |
|---|---|---|
| Nhóm | Hữu cơ | Vô cơ |
| Điểm mạnh | Không độc, dồi dào, dễ bọc vi nang | Không cháy, ít ăn mòn, dẫn nhiệt tốt hơn PCM hữu cơ |
| Lưu ý | Giá cao, enthalpy chuyển pha thấp | Nóng chảy không đồng nhất |
- Bình chứa PCM (khung hở phía trên)
- Phần chất lỏng đã tan
- Lớp muối chưa tan lắng ở đáy (lớp xám)
- Phần vật liệu còn góp vào việc lưu nhiệt (các chấm xanh)
- Chiều lắng xuống (mũi tên đỏ)
PCM có những giới hạn nào?
Giới hạn chính là độ bền theo chu kỳ, hiện tượng quá lạnh và khả năng mở rộng quy mô: ba điều này là một số thách thức chính khi dùng PCM để lưu nhiệt trong công trình. Trong một thử nghiệm của ORNL với một PCM hữu cơ thương mại, vật liệu giữ ổn định nhiệt qua 200 chu kỳ và hiện tượng quá lạnh nằm trong khoảng 0,2 °C. Đó là kết quả cho một vật liệu cụ thể, chưa nói gì về các PCM khác.
Muối ngậm nước có một vấn đề riêng. Muối vô cơ bị nóng chảy không đồng nhất: muối không tan lắng xuống đáy bình và không góp vào việc lưu nhiệt, làm giảm hiệu suất của sản phẩm.
Ví dụ trong đời sống
Hãy nghĩ tới một cốc nước đá đặt ngoài nắng. Chừng nào trong cốc còn đá, nước trong cốc vẫn lạnh, vì nhiệt từ ngoài vào được dùng để làm tan đá chứ chưa làm nước nóng lên. Khi đá tan hết, nước bắt đầu ấm dần. Đây chỉ là ví dụ minh họa: tường dùng PCM có điểm nóng chảy gần nhiệt độ phòng, không phải ở mức đóng băng, và làm việc theo vòng lặp nhiều ngày.
Hiểu lầm thường gặp
PCM làm tường lạnh đi. PCM hấp thụ nhiệt, nhưng nhiệt độ của nó giữ gần điểm nóng chảy trong lúc đó, không giảm thêm.
PCM nào cũng giúp như nhau. Mức tiết kiệm phụ thuộc mạnh vào điểm nóng chảy so với nhiệt độ đặt của căn phòng.
Lắp PCM một lần là xong mãi mãi. Độ bền theo chu kỳ vẫn là một thách thức.
Câu hỏi thường gặp
PCM lưu nhiệt bằng cách nào?
Bằng nhiệt ẩn: nhiệt trao đổi khi vật liệu đổi pha, mà nhiệt độ không đổi.
Vì sao nhiệt ẩn của băng lớn so với nhiệt hiển?
Tan băng cần 330 kJ/kg, còn đổi nhiệt độ của nước 10 K chỉ cần 42 kJ/kg.
Chọn PCM cho tường cần để ý gì trước tiên?
Điểm nóng chảy: càng gần nhiệt độ đặt của không gian bên trong càng tốt.
Tóm tắt
Thuật ngữ trong bài
Tên tiếng Việt, tên tiếng Anh và nghĩa dùng trong bài. Di chuột, chạm hoặc dùng phím Tab tới từ có gạch chân chấm để xem giải thích ngay khi đọc.
- vật liệu chuyển phaphase-change material
- Vật liệu dùng khả năng chuyển pha của nó để sưởi, làm mát hoặc ổn định nhiệt độ.
- nhiệt ẩnlatent heat
- Nhiệt gắn với một đơn vị khối lượng vật liệu khi nó chuyển pha, mà nhiệt độ không đổi.
- nhiệt hiểnsensible heat
- Nhiệt cần để đổi nhiệt độ của vật liệu mà không chuyển pha.
- parafinparaffin
- Nhóm PCM hữu cơ phổ biến nhất trong công trình; nhiệt độ nóng chảy tăng theo chiều dài mạch carbon.
- muối ngậm nướcsalt hydrate
- Muối chứa một hay nhiều phân tử nước trong tinh thể, dùng làm PCM vô cơ.
- quá lạnhsupercooling
- Hiện tượng vật liệu nguội dưới điểm đông mà chưa đông lại, một thách thức khi dùng PCM.
- nóng chảy không đồng nhấtincongruent melting
- Hiện tượng muối không tan hết trong nước của chính nó khi nóng chảy, nên phần chưa tan lắng xuống đáy.
Bài này chưa được đánh dấu là đã xem
Thấy nội dung sai hoặc chưa an toàn?
Báo cho quản trị viên qua email. Thư có sẵn tên bài và đường dẫn.
Đọc thêm trong chủ đề này
Trung cấpXử lý nhiệt làm đổi tính chất của kim loại bằng cách nào?
Hiểu nung và làm nguội đổi cấu trúc thép ra sao, vai trò của martensite và độ thấm tôi, cùng nguy cơ biến dạng và nứt khi xử lý nhiệt.
5 phút đọc
Trung cấpCầu nhiệt làm yếu lớp cách nhiệt như thế nào?
Nhiệt đi tắt qua thanh khung dẫn nhiệt, làm cả bức tường kém hơn lớp cách nhiệt trong hốc. Bài giải thích cơ chế, tác động và cách ngắt cầu nhiệt.
7 phút đọc
Trung cấpKhối lượng nhiệt làm trễ và dịu dao động nhiệt ra sao?
Khối lượng nhiệt hấp thụ, giữ rồi nhả nhiệt; độ trễ, khí hậu và cấu tạo tường định hình dao động nhiệt trong nhà.
2 phút đọc
Trung cấpKính low-e và kính nhiều lớp giảm thất thoát nhiệt ra sao?
Low-e giảm truyền nhiệt bức xạ; khí argon hoặc krypton trong khe cách nhiệt hơn không khí. Hệ số U đo tốc độ nhiệt qua cửa sổ.
2 phút đọc
Nguồn
Các nguồn này viết cho người đọc lớn hơn. Nếu thấy khó, hãy đọc cùng người lớn.
- Multiscale characterization of phase change materials for building thermal energy storage (ORNL)(mở trong thẻ mới)
Oak Ridge National LaboratoryBậc A: cơ quan, tổ chức chuẩn hoặc nghiên cứuĐọc ngày 14 tháng 11, 2026
- Cost analysis of simple phase change material enhanced building envelopes (OSTI)(mở trong thẻ mới)
U.S. Department of Energy OSTIBậc A: cơ quan, tổ chức chuẩn hoặc nghiên cứuĐọc ngày 14 tháng 11, 2026
