Bỏ qua tới nội dung
LSLab

Vật liệu chuyển pha lưu trữ nhiệt ra sao?

  • Trung cấp
  • Bài viết
  • Từ 16 tuổi
  • 7 phút đọc
Đĩa thủy tinh chứa hạt vật liệu màu ngà đặt cạnh một tấm thạch cao trên bàn phòng thí nghiệm.

Vật liệu chuyển pha (PCM) là vật liệu lưu trữ và giải phóng một lượng nhiệt lớn khi nó đổi pha, chẳng hạn từ rắn sang lỏng, trong lúc nhiệt độ gần như đứng yên. Lượng nhiệt đó gọi là nhiệt ẩn. Đặt trong tường hay sàn gác mái, PCM làm dịu nhiệt đi vào phòng, miễn là điểm nóng chảy của nó được chọn đúng.

Mục lục
Khi vật liệu chuyển pha, nhiệt vẫn được thêm vào nhưng nhiệt độ đứng yên: đó là đoạn nằm ngang.
  • Hai trục của đồ thị (nhiệt thêm vào và nhiệt độ)
  • Hai đoạn dốc (chưa chuyển pha, nhiệt hiển)
  • Đoạn nằm ngang (đang chuyển pha, nhiệt ẩn)
  • Hai điểm bắt đầu và kết thúc chuyển pha
  • Lượng nhiệt ẩn hấp thụ (thanh dưới đoạn ngang)

Bạn sẽ học được gì

Cần biết trước

Nên biết nhiệt độ là gì và rằng thêm nhiệt thường làm vật nóng lên. Các khái niệm còn lại được giải thích trong bài.

Nhiệt ẩn là gì, và vì sao nó lưu được nhiều nhiệt đến vậy?

Nhiệt ẩn là nhiệt trao đổi khi vật liệu đổi pha mà không đổi nhiệt độ. Nhiệt gắn với một đơn vị khối lượng vật liệu trong quá trình chuyển pha là nhiệt ẩn của vật liệu. Trong lúc chuyển pha, nhiệt độ của vật liệu giữ không đổi, và quá trình này trao đổi lượng nhiệt lớn ở nhiệt độ không đổi, hai đặc tính hấp dẫn cho sưởi, làm mát và ổn định nhiệt độ.

Nhiệt hiển thì ngược lại: đó là nhiệt làm nhiệt độ thay đổi mà vật liệu không đổi pha. Hãy so hai con số. Nhiệt ẩn của việc tan băng thành nước là 330 kJ/kg, trong khi muốn đổi nhiệt độ của nước 10 K chỉ cần 42 kJ/kg nhiệt hiển. Cặp số này cho tỉ lệ 330/42, tức khoảng 7,9 lần. Mức chênh giữa nhiệt ẩn và nhiệt hiển có thể đạt một đến hai bậc độ lớn trong một số trường hợp.

Đó là lý do PCM lưu trữ và giải phóng một lượng nhiệt lớn nhờ khả năng chứa nhiệt ẩn cao. Đồ thị nhiệt độ theo lượng nhiệt thêm vào có một đoạn nằm ngang: nhiệt vẫn vào, nhiệt độ thì đứng yên.

Lớp PCM giữ lại phần lớn nhiệt đang đi qua tường, nên nhiệt ra phía trong yếu đi.
  • Tường không có PCM (bên trái, hai mũi tên đỏ cùng dày)
  • Tường có lớp PCM (bên phải, mũi tên ra rất mảnh)
  • Đường ngăn hai tường (nét đứt)

Chọn điểm nóng chảy thế nào để PCM làm việc trong công trình?

Điểm nóng chảy nên gần nhiệt độ mà căn phòng được đặt. Nên thiết kế nhiệt độ chuyển pha của PCM càng gần nhiệt độ đặt của không gian bên trong càng tốt. Lý do là PCM chỉ hấp thụ và nhả lượng nhiệt lớn quanh điểm chuyển pha của chính nó; nếu căn phòng không bao giờ chạm tới nhiệt độ đó thì lượng nhiệt ẩn không được dùng.

Một mô hình số cho lớp cách nhiệt sàn gác mái đưa ra các con số sau. Khi nhiệt độ nóng chảy của PCM chỉ lệch 2 °C so với nhiệt độ đặt của không gian trong, lượng nhiệt xâm nhập mỗi ngày qua sàn gác mái được tiết kiệm khoảng 35% đến 70%. Khi chênh lệch tăng lên 7 °C, lượng tiết kiệm chỉ còn khoảng 8% đến 10%. Đây là kết quả của một mô hình với các giả định riêng, không phải mức tiết kiệm đảm bảo cho mọi nhà.

Có những loại PCM nào, và khác nhau ra sao?

Hai nhóm quen thuộc nhất trong công trình là parafin và muối ngậm nước.

Parafin là PCM được dùng nhiều nhất trong công trình, vì không độc, dồi dào và dễ bọc vi nang. Với parafin, nhiệt độ nóng chảy và enthalpy chuyển pha tăng theo chiều dài mạch carbon, nên có thể chọn loại có điểm nóng chảy hợp với nhu cầu.

Muối ngậm nước là lựa chọn thay thế. Chúng không độc, không cháy, ít ăn mòn và dẫn nhiệt tốt hơn PCM hữu cơ, và nóng chảy trong khoảng 5 đến 130 °C, phù hợp cho công trình.

Muối không tan hết lắng thành lớp riêng ở đáy và không còn góp vào việc lưu nhiệt.
  • Bình chứa PCM (khung hở phía trên)
  • Phần chất lỏng đã tan
  • Lớp muối chưa tan lắng ở đáy (lớp xám)
  • Phần vật liệu còn góp vào việc lưu nhiệt (các chấm xanh)
  • Chiều lắng xuống (mũi tên đỏ)

PCM có những giới hạn nào?

Giới hạn chính là độ bền theo chu kỳ, hiện tượng quá lạnh và khả năng mở rộng quy mô: ba điều này là một số thách thức chính khi dùng PCM để lưu nhiệt trong công trình. Trong một thử nghiệm của ORNL với một PCM hữu cơ thương mại, vật liệu giữ ổn định nhiệt qua 200 chu kỳ và hiện tượng quá lạnh nằm trong khoảng 0,2 °C. Đó là kết quả cho một vật liệu cụ thể, chưa nói gì về các PCM khác.

Muối ngậm nước có một vấn đề riêng. Muối vô cơ bị nóng chảy không đồng nhất: muối không tan lắng xuống đáy bình và không góp vào việc lưu nhiệt, làm giảm hiệu suất của sản phẩm.

Ví dụ trong đời sống

Hãy nghĩ tới một cốc nước đá đặt ngoài nắng. Chừng nào trong cốc còn đá, nước trong cốc vẫn lạnh, vì nhiệt từ ngoài vào được dùng để làm tan đá chứ chưa làm nước nóng lên. Khi đá tan hết, nước bắt đầu ấm dần. Đây chỉ là ví dụ minh họa: tường dùng PCM có điểm nóng chảy gần nhiệt độ phòng, không phải ở mức đóng băng, và làm việc theo vòng lặp nhiều ngày.

Hiểu lầm thường gặp

PCM làm tường lạnh đi. PCM hấp thụ nhiệt, nhưng nhiệt độ của nó giữ gần điểm nóng chảy trong lúc đó, không giảm thêm.

PCM nào cũng giúp như nhau. Mức tiết kiệm phụ thuộc mạnh vào điểm nóng chảy so với nhiệt độ đặt của căn phòng.

Lắp PCM một lần là xong mãi mãi. Độ bền theo chu kỳ vẫn là một thách thức.

Câu hỏi thường gặp

PCM lưu nhiệt bằng cách nào?

Bằng nhiệt ẩn: nhiệt trao đổi khi vật liệu đổi pha, mà nhiệt độ không đổi.

Vì sao nhiệt ẩn của băng lớn so với nhiệt hiển?

Tan băng cần 330 kJ/kg, còn đổi nhiệt độ của nước 10 K chỉ cần 42 kJ/kg.

Chọn PCM cho tường cần để ý gì trước tiên?

Điểm nóng chảy: càng gần nhiệt độ đặt của không gian bên trong càng tốt.

Tóm tắt

  • PCM lưu và nhả nhiệt ẩn lớn ở nhiệt độ gần như không đổi.
  • Điểm nóng chảy càng gần nhiệt độ đặt của phòng thì hiệu quả càng cao.
  • Parafin và muối ngậm nước có điểm mạnh khác nhau, và PCM còn thách thức về độ bền, quá lạnh và quy mô.

Thuật ngữ trong bài

Tên tiếng Việt, tên tiếng Anh và nghĩa dùng trong bài. Di chuột, chạm hoặc dùng phím Tab tới từ có gạch chân chấm để xem giải thích ngay khi đọc.

vật liệu chuyển phaphase-change material
Vật liệu dùng khả năng chuyển pha của nó để sưởi, làm mát hoặc ổn định nhiệt độ.
nhiệt ẩnlatent heat
Nhiệt gắn với một đơn vị khối lượng vật liệu khi nó chuyển pha, mà nhiệt độ không đổi.
nhiệt hiểnsensible heat
Nhiệt cần để đổi nhiệt độ của vật liệu mà không chuyển pha.
parafinparaffin
Nhóm PCM hữu cơ phổ biến nhất trong công trình; nhiệt độ nóng chảy tăng theo chiều dài mạch carbon.
muối ngậm nướcsalt hydrate
Muối chứa một hay nhiều phân tử nước trong tinh thể, dùng làm PCM vô cơ.
quá lạnhsupercooling
Hiện tượng vật liệu nguội dưới điểm đông mà chưa đông lại, một thách thức khi dùng PCM.
nóng chảy không đồng nhấtincongruent melting
Hiện tượng muối không tan hết trong nước của chính nó khi nóng chảy, nên phần chưa tan lắng xuống đáy.

Bài này chưa được đánh dấu là đã xem

Thấy nội dung sai hoặc chưa an toàn?

Báo cho quản trị viên qua email. Thư có sẵn tên bài và đường dẫn.

Báo lỗi bài này
Xem tất cả bài của chủ đề

Nguồn

Các nguồn này viết cho người đọc lớn hơn. Nếu thấy khó, hãy đọc cùng người lớn.