Bỏ qua tới nội dung
LSLab

Khuếch tán hạt tải khác chuyển động trôi ra sao?

  • Khởi động
  • Bài viết
  • Từ 10 tuổi
  • 4 phút đọc
Một diode nhỏ gắn trên bo mạch xanh, nằm giữa hai đầu dò kim loại.

Khuếch tán và chuyển động trôi là hai cách hạt tải di chuyển trong chất bán dẫn. Khuếch tán xảy ra khi các hạt chuyển động hỗn loạn và dần trải ra từ nơi đông sang nơi thưa. Chuyển động trôi là phần chuyển động trung bình do điện trường gây ra; electron và lỗ trống trôi theo hai chiều ngược nhau. Một bên cần chỗ đông chỗ thưa, bên kia cần điện trường.

Mục lục
Bên trái là hướng lan truyền ròng từ cụm đông hạt; bên phải là chiều trôi trung bình của cùng một loại hạt, không phải quỹ đạo của mọi hạt.
  • Cụm hạt dày đặc
  • Ba mũi tên tản ra
  • Hàng hạt giữa hai tấm
  • Tấm điện và mũi tên chỉ hướng

Bạn sẽ học được gì

Cần biết trước

Chỉ cần biết hạt tải là electron và lỗ trống. Chưa học điều đó cũng không sao, bài sẽ nhắc lại.

Khuếch tán là gì?

Khuếch tán là quá trình các phân tử trộn vào nhau nhờ động năng của chuyển động ngẫu nhiên. Hãy nghĩ tới hai bình khí ngăn cách bởi một tấm chắn. Bỏ tấm chắn đi, hai khí trộn lẫn vì phân tử của chúng có vận tốc ngẫu nhiên, và theo thời gian ta có một hỗn hợp đồng đều.

Không ai đẩy chúng. Mỗi hạt cứ chuyển động bừa, và vì bên đông có nhiều hạt hơn nên tổng cộng hạt tràn sang bên thưa. Hạt tải trong chất bán dẫn khuếch tán theo ý đó, như mục cuối cho thấy.

Mũi tên chỉ dòng hạt ròng từ nơi đông sang nơi thưa; từng hạt vẫn chuyển động ngẫu nhiên theo nhiều hướng.
  • Khung đông hạt
  • Khung thưa hạt
  • Hướng hạt trải ra

Chuyển động trôi là gì?

Chuyển động trôi là phần chuyển động có hướng trung bình do điện trường gây ra, chồng lên chuyển động ngẫu nhiên. Một điện trường đặt vào chồng thêm một vận tốc trôi nhỏ lên các electron tự do trong kim loại.

Electron trôi ngược chiều điện trường, còn lỗ trống trôi cùng chiều điện trường. Vì vậy “cùng hướng” chỉ mô tả chuyển động trung bình của cùng một loại hạt, không có nghĩa mọi hạt đi cùng nhau.

Chữ "nhỏ" ở đây rất đáng kể. Trong ví dụ về kim loại, với dòng điện thông thường vận tốc trôi chỉ cỡ milimét mỗi giây, trong khi chính các electron chạy cỡ một triệu mét mỗi giây. Hạt vẫn lao đi hỗn loạn. Điện trường chỉ thêm một chút thiên về một phía.

Trong chất bán dẫn thuần, khi đặt điện áp vào thì cả electron lẫn lỗ trống đều góp vào một dòng điện nhỏ.

Mũi tên chỉ chiều trôi trung bình của một loại hạt; đường ngoằn ngoèo nhắc rằng chuyển động ngẫu nhiên vẫn còn.
  • Hai tấm tạo điện trường
  • Hàng hạt
  • Mũi tên chiều trôi
  • Đường ngoằn ngoèo của chuyển động hỗn loạn

Hai cách này khác nhau chỗ nào?

Khác nhau ở thứ gây ra chuyển động. Khuếch tán đến từ sự chênh lệch về độ đông, còn chuyển động trôi đến từ điện trường.

Tiêu chíKhuếch tánChuyển động trôi
Nguyên nhânHạt phân bố không đều, chuyển động ngẫu nhiênĐiện trường đặt vào
Cần điện trườngKhông bắt buộcCó, kể cả điện trường tự hình thành trong vật liệu
Hướng đi trung bìnhTừ nơi đông sang nơi thưa của cùng loại hạtElectron ngược chiều điện trường, lỗ trống cùng chiều

Hai cách này gặp nhau ở đâu?

Chúng gặp nhau ở mối nối p-n, chỗ chất bán dẫn loại p tiếp xúc với loại n. Gần mối nối, electron khuếch tán qua để kết hợp với lỗ trống và tạo ra vùng nghèo.

Quá trình không kéo dài mãi. Điện tích không gian tích tụ ở vùng nghèo cản electron chuyển thêm, trừ khi một điện áp thuận hỗ trợ. Cần hiểu đây là sự ngăn chuyển hạt ròng, không phải mọi hạt ngừng chuyển động. Điện trường hình thành ngay trong mối nối dù chưa đặt điện áp ngoài. Ở cân bằng, dòng trôi và dòng khuếch tán ngược chiều, cân bằng nhau nên dòng tổng bằng không.

Mũi tên dưới chỉ chiều electron khuếch tán từ n sang p; mũi tên trên chỉ chiều electron trôi ngược lại. Ở cân bằng, hai dòng bù nhau.
  • Phía p: các lỗ trống
  • Phía n: các electron
  • Vùng nghèo ở giữa
  • Hướng electron khuếch tán
  • Chiều electron trôi, ngược chiều khuếch tán

Ví dụ trong đời sống

Nhỏ một giọt mực vào cốc nước đứng yên. Mực loang ra từ chỗ đậm sang chỗ nhạt mà không ai khuấy: đó là khuếch tán. Nếu thả một chiếc lá xuống dòng sông, dòng chảy cuốn lá đi theo một hướng: đó là hình ảnh của chuyển động trôi. Đây chỉ là ví dụ minh họa, hạt tải thật không chảy như nước.

Hiểu lầm thường gặp

Khuếch tán cần điện áp. Không. Nó chỉ cần hạt phân bố không đều và chuyển động ngẫu nhiên.

Vận tốc trôi là tốc độ chạy của electron. Trong ví dụ về kim loại, vận tốc trôi chỉ cỡ milimét mỗi giây, còn electron tự chạy nhanh hơn rất nhiều.

Chỉ electron mới góp vào dòng điện. Khi có điện áp, lỗ trống cũng góp vào dòng.

Câu hỏi thường gặp

Khuếch tán xảy ra ở đâu trong chất bán dẫn?

Một chỗ điển hình là mối nối p-n, nơi electron khuếch tán sang phía có lỗ trống.

Chuyển động trôi cần gì?

Cần điện trường; không nhất thiết phải đặt điện áp ngoài, vì mối nối p-n tự hình thành điện trường bên trong. Điện trường chồng thêm một vận tốc trôi nhỏ lên chuyển động ngẫu nhiên của hạt.

Lỗ trống có góp vào dòng điện không?

Có. Khi đặt điện áp vào chất bán dẫn thuần, cả electron lẫn lỗ trống đều góp vào một dòng điện nhỏ.

Tóm tắt

  • Khuếch tán tạo dòng hạt ròng từ nơi đông sang nơi thưa của cùng loại hạt.
  • Điện trường gây trôi: electron ngược chiều trường, lỗ trống cùng chiều.
  • Ở mối nối p-n cân bằng, dòng trôi và khuếch tán bù nhau dù không có điện áp ngoài.

Thuật ngữ trong bài

Tên tiếng Việt, tên tiếng Anh và nghĩa dùng trong bài. Di chuột, chạm hoặc dùng phím Tab tới từ có gạch chân chấm để xem giải thích ngay khi đọc.

khuếch tándiffusion
Quá trình các hạt trộn vào nhau nhờ chuyển động ngẫu nhiên, nên chúng trải dần ra khắp không gian có sẵn.
chuyển động trôidrift
Chuyển động chậm theo một hướng chung mà điện trường chồng thêm lên chuyển động hỗn loạn của hạt mang điện.
hạt tảicharge carrier
Hạt mang điện chạy trong vật liệu và tạo nên dòng điện; trong chất bán dẫn đó là electron và lỗ trống.
lỗ trốnghole
Chỗ thiếu một electron trong mạng tinh thể; khi có điện áp, nó cũng góp vào dòng điện.
điện trườngelectric field
Điện trường tác dụng lực lên điện tích. Electron trôi ngược chiều trường, lỗ trống trôi cùng chiều; trường có thể tự hình thành ở mối nối.
vùng nghèodepletion region
Vùng quanh mối nối p-n có ít hạt tải tự do; điện tích ion tạo điện trường cản khuếch tán ròng. Ở cân bằng dòng trôi và khuếch tán bù nhau.

Bài này chưa được đánh dấu là đã xem

Thấy nội dung sai hoặc chưa an toàn?

Báo cho quản trị viên qua email. Thư có sẵn tên bài và đường dẫn.

Báo lỗi bài này
Xem tất cả bài của chủ đề

Nguồn

Các nguồn này viết cho người đọc lớn hơn. Nếu thấy khó, hãy đọc cùng người lớn.