Bỏ qua tới nội dung
LSLab

Aerogel cách nhiệt tốt nhờ cấu trúc nào?

  • Cơ bản
  • Bài viết
  • Từ 14 tuổi
  • 7 phút đọc
Khối aerogel xanh trong mờ cạnh một mẫu tấm cách nhiệt dạng sợi mềm.

Aerogel cách nhiệt tốt nhờ cấu trúc xốp cỡ nano: phần lớn là không khí bị nhốt trong lỗ nhỏ xíu, giữ bởi một khung rắn mảnh và ngoằn ngoèo. Lỗ nhỏ làm khí khó truyền nhiệt, khung ngoằn ngoèo kéo dài đường đi của nhiệt, nên aerogel có thể có độ dẫn nhiệt rất thấp.

Mục lục
Khối aerogel nhìn từ gần là một khung mảnh với nhiều lỗ chứa khí.
  • Khối aerogel
  • Khung rắn (hạt nối nhau)
  • Khí trong lỗ

Bạn sẽ học được gì

  • Mô tả aerogel được tạo ra từ gel và gồm những gì.
  • Giải thích hai nét cấu trúc làm chặn nhiệt: lỗ nano và khung rắn ngoằn ngoèo.
  • Nêu giới hạn của aerogel và cách người ta khắc phục.

Cần biết trước

Biết rằng nhiệt truyền đi bằng ba cách quen thuộc: dẫn nhiệt, đối lưu và bức xạ.

Aerogel là gì và được làm ra thế nào?

Aerogel là một chất rắn xốp rút ra từ gel. Nó được tạo ra bằng cách lấy chất lỏng ra khỏi gel rồi thay bằng không khí. Nó cực kỳ xốp và có khối lượng riêng rất thấp. Aerogel là vật liệu có ô hở, thường gồm hơn 95 phần trăm là không khí, và về cấu trúc hóa học giống thủy tinh nhưng trong lỗ có khí thay vì chất lỏng.

Khâu khó nhất là lấy chất lỏng ra mà khung gel không bị sập. Người ta chiết bằng chất lưu siêu tới hạn: đưa carbon dioxide lỏng vào gel. Với quy trình này, một nhà nghiên cứu của NASA cho rằng giữ nguyên cấu trúc gel là điều quan trọng nhất.

Chất lỏng đi ra, khung gel ở lại, không khí vào chỗ trống.
  • Gel: khung ngập chất lỏng
  • Chiết chất lỏng ra
  • Aerogel: khung còn nguyên, chứa không khí

Nhiệt đi qua một vật xốp bằng những đường nào?

Có ba đường: qua các phân tử khí trong lỗ, dọc theo khung rắn, và dưới dạng bức xạ. Dẫn nhiệt và bức xạ nhiệt là hai cơ chế truyền nhiệt chính của vật liệu aerogel, còn đối lưu có thể bỏ qua khi xét bên trong aerogel.

Mỗi đường là một cách cho nhiệt đi qua:

  1. Qua khí: phân tử khí trong lỗ va chạm và chuyền năng lượng cho nhau.
  2. Qua khung rắn: nhiệt lan dọc theo các hạt nối với nhau.
  3. Qua bức xạ: nhiệt đi dưới dạng bức xạ, không cần vật chất mang nhiệt.

Một vật cách nhiệt tốt phải làm khó cả ba đường. Aerogel làm khó đường khí và đường khung rắn bằng chính cấu trúc của nó.

Khí, khung rắn và bức xạ là ba đường cho nhiệt đi qua.
  • Hàng trên: truyền nhiệt qua khí
  • Hàng giữa: truyền nhiệt dọc khung rắn
  • Hàng dưới: bức xạ nhiệt

Cấu trúc nano chặn nhiệt như thế nào?

Hai nét cấu trúc chặn nhiệt: lỗ nano làm khó đường khí, khung ngoằn ngoèo làm khó đường rắn. Các hạt nano tụ lại ngẫu nhiên thành những khung dạng chuỗi, nối với nhau thành một mạng ba chiều phức tạp.

Lỗ nano và khí. Kích thước lỗ trong aerogel nhỏ hơn hoặc gần bằng quãng đường tự do trung bình của phân tử khí. Những lỗ cỡ nano như vậy hạn chế mạnh chuyển động tự do của phân tử khí, nên sự truyền nhiệt giữa các phân tử khí bị suy yếu nhiều. Các lỗ nhỏ đến mức sự dẫn nhiệt qua pha khí rất kém, nhưng đây là sự hạn chế truyền nhiệt qua khí, không có nghĩa mọi aerogel đều kín khí.

Khung rắn ngoằn ngoèo. Khi nhiệt truyền qua khung rắn, cấu trúc khung phức tạp làm đường truyền nhiệt dài hơn. Nhiệt phải đi vòng qua nhiều hạt nhỏ thay vì đi thẳng qua một khối đặc, nên khung gây ra nhiệt trở lớn.

Chính tổ hợp đó làm cho aerogel silica cách nhiệt rất tốt nhờ bản chất nano xốp.

Sơ đồ minh họa lỗ nhỏ và đường truyền nhiệt ngoằn ngoèo; không phải phép đo so sánh sản phẩm.
  • Trái: lỗ lớn trong mô hình xốp thường
  • Phải: lỗ nano của aerogel
  • Mũi tên trái: đường đi ngắn, thẳng
  • Mũi tên phải: đường đi dài, ngoằn ngoèo

Giới hạn của aerogel và cách khắc phục

Aerogel dễ vỡ và kém hơn ở nhiệt độ cao. Aerogel silica rất hữu ích nhưng rất dễ vỡ. Trước khi NASA theo đuổi một dạng aerogel thực dụng, aerogel dạng khối đặc luôn quá dễ vỡ để xử lý. Hai hướng sửa là gia cường bằng polymer, cho aerogel bền hơn và có thể trong mờ, và đưa aerogel vào mạng sợi để làm tấm mềm. Trong tấm mềm, khoảng trống giữa các sợi gia cường được lấp đầy hoàn toàn bằng aerogel silica.

Nhiệt độ cao cũng là điểm yếu. Ở nhiệt độ cao, aerogel cho bức xạ hồng ngoại gần đi qua mạnh, và độ dẫn nhiệt của aerogel tăng đáng kể khi nhiệt độ tăng.

Aerogel được NASA dùng làm vật liệu cách nhiệt cho môi chất cực lạnh trong tàu con thoi và các sứ mệnh thám hiểm. Nó cũng có mặt trong nhiều ứng dụng công nghiệp, như cách nhiệt đường ống, xây dựng, thiết bị gia dụng và thiết bị lạnh, xe tải và ô tô.

Khoảng trống giữa các sợi được lấp đầy bằng aerogel, nên tấm uốn được.
  • Sợi gia cường
  • Aerogel lấp đầy khoảng trống
  • Tấm uốn được

Ví dụ trong đời sống

Hãy hình dung hai tấm cách nhiệt giả định cùng dày bằng nhau, một tấm xốp thường có lỗ lớn và một tấm aerogel. Lỗ nano trong aerogel làm giảm truyền nhiệt qua khí, còn khung ngoằn ngoèo làm khó đường truyền nhiệt qua chất rắn. Muốn biết tấm nào cách nhiệt tốt hơn trong điều kiện cụ thể, cần so độ dẫn nhiệt của hai vật liệu ở cùng nhiệt độ, không chỉ nhìn kích thước lỗ. Đây là mô hình minh họa, không phải kết quả đo của một sản phẩm cụ thể.

Hiểu lầm thường gặp

Aerogel cách nhiệt vì nó đặc và nặng. Aerogel thuộc loại rất nhẹ, xốp tới khoảng 95%. Nó cách nhiệt nhờ lỗ nano và khung ngoằn ngoèo.

Aerogel giống một miếng bọt biển thường. Lỗ của aerogel nằm trong dải nanomet và nhỏ hơn hoặc gần bằng quãng đường tự do trung bình của phân tử khí, còn lỗ của xốp thường lớn hơn nhiều, nên khí đi lại dễ.

Aerogel cách nhiệt tốt như nhau ở mọi nhiệt độ. Độ dẫn nhiệt của aerogel tăng đáng kể khi nhiệt độ tăng.

Câu hỏi thường gặp

Aerogel được làm từ gì?

Từ một chất gel. Người ta lấy chất lỏng ra khỏi gel rồi thay bằng không khí, thường qua khâu chiết bằng carbon dioxide siêu tới hạn.

Vì sao lỗ nano chặn được nhiệt?

Chúng hạn chế mạnh chuyển động tự do của phân tử khí, nên sự truyền nhiệt giữa các phân tử khí bị suy yếu nhiều.

Aerogel có bền không?

Aerogel silica rất dễ vỡ. Gia cường bằng polymer hoặc đưa vào mạng sợi giúp nó bền và dễ dùng hơn.

Tóm tắt

  • Aerogel là chất rắn xốp làm từ gel, thường gồm hơn 95 phần trăm là không khí.
  • Lỗ nano làm khó nhiệt truyền qua khí, khung ngoằn ngoèo làm khó nhiệt truyền qua chất rắn.
  • Aerogel dễ vỡ và kém hơn ở nhiệt độ cao, nên thường được gia cường hoặc làm thành tấm mềm.

Thuật ngữ trong bài

Tên tiếng Việt, tên tiếng Anh và nghĩa dùng trong bài. Di chuột, chạm hoặc dùng phím Tab tới từ có gạch chân chấm để xem giải thích ngay khi đọc.

aerogel
Vật liệu rắn xốp được làm từ gel bằng cách thay chất lỏng bằng không khí.
lỗ nanonanopore
Lỗ rất nhỏ, ở cỡ nanomet, nằm trong vật liệu xốp.
độ dẫn nhiệtthermal conductivity
Đại lượng cho biết vật liệu truyền nhiệt dễ đến mức nào; càng thấp càng cách nhiệt tốt.
chiết bằng chất lưu siêu tới hạnsupercritical fluid extraction
Khâu lấy chất lỏng ra khỏi gel bằng carbon dioxide ở trạng thái siêu tới hạn, để giữ nguyên cấu trúc gel.
bức xạ nhiệtthermal radiation
Cách nhiệt truyền đi dưới dạng bức xạ, không cần vật chất mang nhiệt.

Bài này chưa được đánh dấu là đã xem

Thấy nội dung sai hoặc chưa an toàn?

Báo cho quản trị viên qua email. Thư có sẵn tên bài và đường dẫn.

Báo lỗi bài này
Xem tất cả bài của chủ đề

Nguồn

Các nguồn này viết cho người đọc lớn hơn. Nếu thấy khó, hãy đọc cùng người lớn.